Samen werken aan een veilige, gezonde en duurzame leefomgeving?
- BezoekadresKelvinbaan 40 (2e etage), 3439 MT Nieuwegein
- PostadresPostbus 1475, 3430 BL Nieuwegein
- Telefoon030-2311377
- E-mailinfo@lbpsight.nl
Dit artikel verscheen op 3 december 2025 in Bouwwereld.
Milieuverklaringen in de NMD: technische valkuilen, rekenregels en de noodzaak van transparantie
In deze reeks opiniestukken onderzoekt advies- en ingenieursbureau LBP|SIGHT kritisch de transitie naar duurzaam materiaalgebruik in de bouw. Het bureau werkt dagelijks aan vraagstukken rondom duurzaamheid, zowel vanuit de bouwpraktijk als vanuit de kant van leveranciers en grondstoffen. Met deze kennis wil LBP|SIGHT bijdragen aan het verduurzamen van de sector.
Eerdere artikelen in de reeks gingen in op de Milieuprestatie Gebouwen (MPG) en levenscyclusanalyses (LCA). In dit artikel richten we ons op milieuverklaringen in de Nationale Milieudatabase (NMD). Deze verklaringen geven inzicht in de milieubelasting van bouwproducten en vormen de basis voor het berekenen van de milieuprestatie van een gebouw. Maar kunnen bouwende partijen vertrouwen op de gegevens in milieuverklaringen? En als dat niet altijd lukt: wat kan er beter? Duurzaamheidsadviseurs René Kraaijenbrink en Benthe Vermaas delen hun inzichten aan de hand van praktijkvoorbeelden en een recente casus.
Milieuverklaringen interpreteren: waar moet je scherp op zijn?
Stel: je ontwerpt een duurzaam gebouw en raadpleegt de NMD. Een milieuverklaring voor vloerafwerking oogt aantrekkelijk: lage milieubelasting, redelijke levensduur, zelfs een terugnamegarantie. Maar wat betekenen die claims? Zijn ze betrouwbaar, volledig en vergelijkbaar met andere opties?
In de praktijk worden milieuverklaringen vaak toegepast zonder dat duidelijk is onder welke voorwaarden de gegevens geldig zijn of hoe ze tot stand zijn gekomen. Dit leidt tot misinterpretaties en onbedoeld gebruik. Twee voorbeelden:
Vergelijking zonder gelijke uitgangspunten
In sommige milieuverklaringen voor geïsoleerde sandwichpanelen staat expliciet vermeld dat bevestigingsmaterialen niet zijn meegenomen, terwijl andere verklaringen deze wél bevatten. Een directe vergelijking tussen deze verklaringen geeft daardoor een scheef beeld van de milieuprestatie.
Claim versus toepassing
Een milieuverklaring voor een dakafwerking op een plat dak vermeldt in de titel dat er sprake is van een terugnamegarantie. Maar in de toelichting ontbreekt elke verwijzing naar de bijbehorende voorwaarden. In de praktijk zijn aan dit soort terugnames vaak strikte acceptatiecriteria en specifieke montagemethoden verbonden. Zonder deze informatie wordt de Milieukostenindicator (MKI-score) gemakkelijk te positief geïnterpreteerd. De productkaart is alleen betrouwbaar als aan die voorwaarden wordt voldaan én de terugname daadwerkelijk met de producent is geregeld. In de praktijk is dat allerminst gegarandeerd.
De voorbeelden hierboven laten zien hoe onduidelijkheden in milieuverklaringen kunnen leiden tot misinterpretaties. Een praktijkcasus uit onze eigen adviespraktijk laat zien hoe het ook anders kan.
Praktijkcasus: warmtepompen en de noodzaak van representatieve milieuverklaringen
In opdracht van de Vereniging Warmtepompen stelden we milieuverklaringen op voor 34 verschillende typen warmtepompen. Deze duurzame gebouwinstallaties spelen een steeds grotere rol in berekeningen van de Milieuprestatie Gebouwen (MPG), maar bleken in de praktijk een hogere milieu-impact te hebben dan aanvankelijk werd aangenomen.
Eerder waren er alleen generieke categorie 3-milieuverklaringen beschikbaar. Dit zijn standaardverklaringen, opgesteld op basis van beperkte en vaak niet-product specifieke data, bijvoorbeeld uit literatuur of aannames. Ze gaven daardoor lange tijd geen volledig beeld van de werkelijke milieuprestaties. Ontwerpers en opdrachtgevers liepen hierdoor het risico hun MPG-score te baseren op informatie die in sommige gevallen te positief uitviel. Inmiddels zijn veel van deze verklaringen geüpdatet en zijn ze betrouwbaarder geworden.
Om dit nog verder te verbeteren, ontwikkelden we marktgemiddelde milieuverklaringen (categorie 2) op basis van data van circa tien fabrikanten. In sommige gevallen was al een levenscyclusanalyse (LCA) beschikbaar via het PEP Ecopassport-programma. Een LCA brengt de milieueffecten van een product gedurende de hele levenscyclus in kaart en vormt de basis voor het berekenen van de Milieukostenindicator (MKI-score). In andere gevallen hielpen we bij het verzamelen van de benodigde data. Dit was een uitdagend proces, want een warmtepomp bestaat uit honderden onderdelen van uiteenlopende materialen.
De nieuwe milieuverklaringen zijn representatief voor de warmtepompen die op de Nederlandse markt worden verkocht. Ze bevatten specificaties zoals het type warmtepomp, de functionele eigenschappen, het vermogen onder gangbare omstandigheden, de levensduur, en welke componenten expliciet wel of niet zijn inbegrepen. Dankzij deze verklaringen kan de milieu-impact realistischer worden berekend, wat leidt tot een eerlijkere vergelijking en een nauwkeurigere MPG-score.
Let wel: standaardisatie blijft een uitdaging bij uiteenlopende productsoorten. Door aan te sluiten bij internationale rekenregels, zoals die in Product Category Rules (PCR) en Product Specific Rules (PSR), wordt het mogelijk om per productcategorie een vergelijkbare set van relevante aspecten te definiëren.
Hoe komt een milieuverklaring tot stand?
Een milieuverklaring is het resultaat van een zorgvuldig proces:
- Een producent laat een levenscyclusanalyse (LCA) uitvoeren, eventueel door een erkende opsteller.
- Een erkende toetser beoordeelt het LCA-dossier, inclusief het achtergrondrapport en de rekenresultaten.
- De resultaten worden ingevoerd in de Nationale Milieudatabase (NMD).
- Een erkende toetser controleert de milieuverklaring op volledigheid en conformiteit.
- De milieuverklaring wordt beschikbaar gesteld via de NMD-viewer en in gevalideerde rekeninstrumenten, zodat gebruikers deze kunnen raadplegen.
De NMD-viewer is een online tool waarmee gebruikers milieuverklaringen kunnen raadplegen. Elke verklaring bevat informatie over productopbouw, milieuprestaties per levenscyclusfase, randvoorwaarden en toelichtingen.
Technische complexiteit: versies en rekenregels
De NMD werkt met de Bepalingsmethode Milieuprestatie Bouwwerken, kortweg ‘Bepalingsmethode’. Dit is een set regels en uitgangspunten waarmee de milieuprestatie van bouwproducten wordt berekend. De Bepalingsmethode wordt regelmatig geactualiseerd. Het kan zijn dat een verklaring uit 2020 gebaseerd is op andere rekenregels en achtergronddata dan een verklaring uit 2025, terwijl beide vijf jaar geldig zijn. Bij 1-op-1 productvergelijkingen is het belangrijk extra scherp te zijn op de mogelijke invloed van verschillen in rekenregels, datasets en interpretatiekaders die in de loop der tijd zijn aangepast.
Het probleem zit niet alleen in de rekenregels, maar ook in de gebruikte databases en de rekenmethode. Zo kan de milieuscore van bijvoorbeeld een kilo staal in verschillende databases een andere impact hebben. In de praktijk is het vaak niet inzichtelijk welke rekenregels en data zijn gebruikt. Daardoor is het moeilijk om producten van verschillende producenten eerlijk met elkaar te vergelijken. Zonder gestandaardiseerde uitgangspunten en categorieën blijft het lastig om producten objectief naast elkaar te zetten.
Wie data uit de NMD wil gebruiken om producten te vergelijken, heeft dus niet altijd voldoende informatie om te beoordelen of het daadwerkelijk om een ‘appels met appels’-vergelijking gaat.
Als opstellers van milieuverklaringen zijn wij niet de eindgebruikers van de data, maar we voelen wel de verantwoordelijkheid om de informatie zo transparant mogelijk te maken. Daarom pleiten wij ervoor om – naast een duidelijke omschrijving van het product en de gehanteerde uitgangspunten – ook altijd te vermelden welke database is gebruikt en welke versie van de Bepalingsmethode van toepassing is. Maak relevante aspecten expliciet onderdeel van de invoer in de database en zorg dat deze zichtbaar zijn in de systemen waarin de data wordt toegepast, zoals de NMD-viewer. Zo kunnen gebruikers de gegevens beter interpreteren en beoordelen op relevantie en actualiteit.
Verantwoordelijkheid: opsteller én toetser
De verantwoordelijkheid voor een goede milieuverklaring ligt niet alleen bij de opsteller, maar ook bij de erkende toetser. De beknopte omschrijving van een verklaring moet voldoende informatie bevatten om een juiste profielkeuze te kunnen maken. Toetsers moeten daarbij niet alleen letten op technische juistheid, maar ook op uitvoerbaarheid en begrijpelijkheid.
Terug naar het voorbeeld van de terugnamegarantie. Zowel opsteller als toetser moeten zich afvragen of de garantie in de praktijk ook echt wordt toegepast, en onder welke voorwaarden. Bijvoorbeeld: geldt de milieuverklaring alleen als 80% van het product wordt teruggenomen? Dan moet dat expliciet vermeld worden. Ook is het zinvol om in de verklaring op te nemen wat de milieu-impact is wanneer de terugname niét wordt toegepast. Zo krijgt de gebruiker inzicht in de voorwaarden én in de consequenties wanneer daaraan niet wordt voldaan.
Aanbevelingen: naar een betere praktijk
Transparantie
- Geef een heldere omschrijving van het product en de uitgangspunten.
- Vermeld expliciet de versie van de Bepalingsmethode en gebruikte achtergronddata.
- Maak voorwaarden bij terugnamegaranties inzichtelijk, inclusief acceptatiecriteria en montagemethoden.
Toepasbaarheid
- Waarschuw voor contextloos gebruik: de NMD-viewer is een hulpmiddel, geen beslissingsinstrument.
- Gebruikers moeten weten hoe ze de informatie correct toepassen en welke randvoorwaarden gelden.
Kwaliteitsborging
- Laat toetsers expliciet controleren op realistische toepasbaarheid en aannames.
- Zorg voor begrijpelijke en volledige toelichtingen bij kaarten.
- Werk met gestandaardiseerde randvoorwaarden en categorie-indeling om vergelijkbaarheid te verbeteren.
Conclusie: van data naar duurzame keuzes
De waarde van milieuverklaringen hangt af van de kwaliteit, transparantie en toepasbaarheid van de informatie. De NMD speelt hierin een centrale rol als systeembeheerder. Door te investeren in standaardisatie, heldere toelichting en het expliciet opnemen van belangrijke gegevens in de invoer, én door deze informatie zichtbaar te maken in systemen zoals de NMD-viewer, ontstaat een transparanter en beter interpreteerbaar geheel voor gebruikers.
Het volgende artikel in deze reeks
In het volgende artikel gaan duurzaamheidsadviseurs Jeannette Levels-Vermeer en David van Nunen dieper in op het thema ‘Whole Life Cycle Global Warming Potential’ (WLC-GWP). Zij bespreken welke nieuwe regelgeving op dit gebied in aantocht is en wat deze ontwikkelingen concreet betekenen voor bouwpartijen.
Over LBP|SIGHT
LBP|SIGHT is een onafhankelijk advies- en ingenieursbureau, gespecialiseerd in bouw, ruimte en milieu. Het bureau biedt deskundig advies en praktische oplossingen op het gebied van duurzaamheid, energie, bouwfysica, brandveiligheid, en meer. Het doel van LBP|SIGHT is om bij te dragen aan een veilige, gezonde en duurzame leefomgeving voor iedereen.